Pāli Nhập Môn · Phần 2 · Bài 23
Bạn tụng Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi đã nhiều năm, rồi một hôm đọc Itipiso và gặp buddho bhagavā. Cùng một chữ "Phật", sao lúc thì -aṃ, lúc thì -o? Rồi trong Pháp Cú lại gặp dhammā với đuôi -ā. Nhiều người học đến đây thì nghĩ Pāli "đổi chữ tùy hứng", và bắt đầu nản.
Thật ra ba cái đuôi nhỏ ấy là ba tấm biển chỉ đường. Chỉ cần đọc đúng biển, bạn biết ngay từ nào là người làm, từ nào là thứ bị tác động, từ nào chỉ nơi xuất phát. Bài này thuộc lộ trình Pāli Nhập Môn, Phần 2 về ngữ pháp và cấu trúc câu.
Sau bài này, bạn sẽ:
- Biết đuôi -o thường báo hiệu chủ ngữ số ít của danh từ nam tính đuôi -a.
- Phân biệt ba khả năng chính của đuôi -ā: chủ cách số nhiều nam tính, chủ cách số ít nữ tính, và xuất xứ cách ("từ...").
- Hiểu vì sao -aṃ có thể là đối tượng (nam tính) hoặc chủ ngữ/đối tượng (trung tính).
- Dùng ngữ cảnh (động từ, từ đi kèm) để quyết định nghĩa của đuôi, qua các câu kinh đã đối chiếu.
Ba hậu tố -o, -ā, -aṃ cho ta biết điều gì?
Trả lời ngắn: Trong nhóm danh từ phổ biến nhất (thân từ đuôi -a và -ā), -o gần như luôn là chủ cách số ít nam tính (buddho = "Đức Phật" làm chủ ngữ). -ā có ba nghĩa thường gặp: chủ cách số nhiều nam tính (dhammā = "các pháp"), chủ cách số ít nữ tính (saddhā = "niềm tin"), hoặc xuất xứ cách "từ..." (bhavā = "từ hữu"). -aṃ là đối cách số ít nam tính (buddhaṃ = "đến Đức Phật"), hoặc chủ/đối cách số ít trung tính (cittaṃ = "tâm"). Khi một đuôi có nhiều nghĩa, động từ và các từ đi kèm sẽ quyết định.
Hãy nghĩ đến chiếc áo đồng phục. Nhìn áo xanh, bạn đoán người ấy là học sinh trường A; nhưng học sinh trường B cũng có thể mặc áo xanh. Muốn chắc, bạn nhìn thêm bảng tên, cặp sách, người đi cùng. Đuôi từ Pāli cũng vậy: đuôi cho bạn một dự đoán rất tốt, ngữ cảnh giúp bạn xác nhận.
Bảng tổng quan: mỗi đuôi có thể là gì?
Trước hết, một khái niệm nhỏ. Thân từ là phần gốc của danh từ, dạng bạn tra trong từ điển, ví dụ buddha, dhamma, citta, saddhā. Khi vào câu, thân từ nhận thêm đuôi biến cách để cho biết vai trò trong câu (cách), số ít hay số nhiều, và cùng với thân từ thể hiện giống. Pāli có 8 cách; trong bài này chúng ta chỉ tập trung vào ba đuôi hay gặp nhất, đủ để đọc được xương sống của phần lớn câu tụng.
| Đuôi | Khả năng | Loại danh từ | Ví dụ | Câu hỏi tương ứng |
|---|---|---|---|---|
| -o | Chủ cách, số ít | Nam tính thân -a | buddho, dhammo, sugato | Ai / cái gì làm? |
| -ā | Chủ cách, số nhiều | Nam tính thân -a | dhammā (các pháp) | Những ai / cái gì? |
| Chủ cách, số ít | Nữ tính thân -ā | saddhā, paññā | Ai / cái gì? | |
| Xuất xứ cách, số ít | Nam/trung tính thân -a | bhavā (từ hữu), paṭisallānā (từ chỗ độc cư) | Từ đâu? Do đâu? | |
| -aṃ | Đối cách, số ít | Nam tính thân -a | buddhaṃ, dhammaṃ | Làm gì với ai / cái gì? |
| Chủ cách và đối cách, số ít | Trung tính thân -a | cittaṃ, rūpaṃ | Cái gì (làm / bị tác động)? |
Một vài lưu ý để bảng không gây hiểu lầm:
- Bảng trên chỉ áp dụng cho danh từ thân -a (nam, trung tính) và thân -ā (nữ tính). Danh từ thân -i, -u hay những từ đặc biệt như bhagavant có bộ đuôi khác (ví dụ chủ cách bhagavā cũng tận cùng bằng -ā dù là số ít nam tính). Bài 26 sẽ bàn riêng về từ này.
- Nữ tính thân -ā ở chủ cách số nhiều cũng có dạng -ā (bên cạnh -āyo), nên saddhā về lý thuyết có thể là số ít hoặc số nhiều. Động từ sẽ cho biết.
- Đại từ, tính từ và phân từ đi theo danh từ cũng mang cùng đuôi. Đây là tin vui: một cụm từ thường "đồng phục" với nhau, giúp bạn gom nhóm dễ hơn.
Cũng nên nhớ: không phải từ nào kết thúc bằng nguyên âm cũng thuộc nhóm thân -a. Bhikkhu thuộc thân -u: chủ cách số ít vẫn là bhikkhu, số nhiều là bhikkhū hoặc bhikkhavo.
Phân định bằng ngữ cảnh: ba câu hỏi
Khi gặp một đuôi nhiều nghĩa (nhất là -ā và -aṃ), hãy hỏi lần lượt:
- Thân từ thuộc giống gì? Tra từ điển: dhamma là nam tính, saddhā là nữ tính, citta là trung tính. Chỉ riêng bước này đã loại được nhiều khả năng.
- Động từ số ít hay số nhiều? -ti là ngôi 3 số ít, -nti là ngôi 3 số nhiều. Nếu động từ số ít mà dhammā lại là số nhiều, thì dhammā khó là chủ ngữ của động từ ấy.
- Câu đã có chủ ngữ chưa? Nếu đã có một chủ ngữ rõ ràng, từ đuôi -ā còn lại nhiều khả năng là xuất xứ cách ("từ...", "do..."), nhất là khi đi với động từ chỉ sự rời đi, đứng dậy, sinh ra.
Ví dụ từ kinh điển Pāli
Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā.
Dịch sát: Như vậy vị ấy, Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng, Điều Ngự Trượng Phu, Thầy của chư thiên và loài người, Phật, Thế Tôn.
Dịch thoát: Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đầy đủ trí và hạnh, khéo đi, hiểu biết thế gian, vô thượng, bậc điều phục người cần điều phục, thầy của trời người, bậc Giác Ngộ, bậc Thế Tôn.
Nguồn: Aṅguttara Nikāya, AN 6.10 (Mahānāmasutta), đoạn 2.3, bản Mahāsaṅgīti trên SuttaCentral.
Đây là "vườn ươm" của đuôi -o: sammāsambuddho, sugato, anuttaro, buddho đều là chủ cách số ít nam tính, cùng chỉ về một chủ thể là so bhagavā. Câu không có động từ; trong Pāli, câu định danh "A là B" có thể lược động từ "là". Để ý bhagavā cũng là chủ cách số ít, nhưng mang đuôi -ā vì thuộc nhóm thân đặc biệt. Còn arahaṃ đuôi -aṃ nhưng ở đây là chủ cách số ít của thân arahant, không phải đối cách: một ví dụ tốt cho thấy vì sao phải biết thân từ.
Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi.
Dịch sát: (Tôi) đi đến Phật (như) nơi nương tựa.
Dịch thoát: Con xin quy y Phật.
Nguồn: Khuddakapāṭha 1 (Saraṇattaya), Kp 1, đoạn 2.1, bản Mahāsaṅgīti trên SuttaCentral.
Buddhaṃ là đối cách số ít nam tính: đích đến của động từ gacchāmi ("tôi đi"). Saraṇaṃ (nơi nương tựa, trung tính) cũng mang -aṃ, đứng song song với buddhaṃ. Chủ ngữ "tôi" không cần viết ra vì đuôi -mi của động từ đã cho biết.
Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā.
Dịch sát: Các pháp có ý đi trước, có ý là chủ, do ý tạo thành.
Dịch thoát: Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo tác.
Nguồn: Dhammapada, Dhp 1, dòng 1–2 (dhp1:1–2), bản Mahāsaṅgīti trên SuttaCentral.
Dhammā là chủ cách số nhiều nam tính của dhamma. Ba tính từ ghép manopubbaṅgamā, manoseṭṭhā, manomayā đều "mặc đồng phục" -ā vì cùng mô tả dhammā. Đây là lúc đuôi -ā mang nghĩa "số nhiều".
Mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati.
Dịch sát: Của tôi cũng niềm tin như thế có mặt.
Dịch thoát: Nơi tôi cũng có niềm tin như vậy.
Nguồn: Aṅguttara Nikāya, AN 6.10, đoạn 7.3, bản Mahāsaṅgīti trên SuttaCentral.
Saddhā (niềm tin) là danh từ nữ tính thân -ā. Động từ saṃvijjati có đuôi -ti, số ít, nên saddhā ở đây là chủ cách số ít. Cùng đuôi -ā như dhammā, nhưng nghĩa khác hẳn. Cũng trong kinh này (đoạn 2.7) có câu sukhino cittaṃ samādhiyati, "tâm của người an lạc được định tĩnh": cittaṃ đuôi -aṃ mà lại là chủ ngữ, vì citta là trung tính.
Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi.
Dịch sát: Rồi Thế Tôn, vào lúc chiều, từ độc cư đã đứng dậy, gọi Tôn giả Ānanda.
Dịch thoát: Chiều hôm ấy, Đức Thế Tôn rời chỗ độc cư và gọi Tôn giả Ānanda.
Nguồn: Majjhima Nikāya, MN 26 (Ariyapariyesanāsutta), đoạn 3.5, bản Mahāsaṅgīti trên SuttaCentral.
Câu này gom đủ ba đuôi. Chủ ngữ đã có (bhagavā). Paṭisallānā đi với vuṭṭhito ("đã đứng dậy"), một động từ chỉ sự rời khỏi, nên -ā ở đây là xuất xứ cách: "từ chỗ độc cư". Vuṭṭhito đuôi -o vì là phân từ mô tả chủ ngữ nam tính số ít. Āyasmantaṃ ānandaṃ đuôi -aṃ là đối tượng được gọi. Một ví dụ xuất xứ cách khác: bhavā jāti "từ hữu có sinh" (MN 1, đoạn 194.5).
Cách áp dụng khi học Pāli
- Tìm động từ trước. Xem đuôi của nó: số ít hay số nhiều, ngôi mấy.
- Khoanh các từ đuôi -o. Với danh từ thân -a, đây gần như chắc chắn là chủ ngữ hoặc từ mô tả chủ ngữ số ít.
- Gạch chân các từ đuôi -aṃ. Tra giống: nam tính thì là đối tượng; trung tính thì còn phải xét có phải chủ ngữ không.
- Đánh dấu các từ đuôi -ā. Đối chiếu với động từ và chủ ngữ theo ba câu hỏi ở trên.
- Gom "đồng phục". Những từ cùng đuôi đứng gần nhau thường là một cụm (danh từ + tính từ).
- Đọc lại cả câu và kiểm tra: mọi từ đã có vai trò hợp lý chưa?
Thực hành: phân tích từng từ trong một câu
Câu: Idha, mahānāma, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati. ("Ở đây, này Mahānāma, vị thánh đệ tử tùy niệm Như Lai.") – AN 6.10, đoạn 2.2.
| Từ Pāli | Dạng | Nghĩa |
|---|---|---|
| idha | bất biến từ | ở đây |
| mahānāma | hô cách số ít nam tính (không đuôi) | này Mahānāma |
| ariyasāvako | ariyasāvaka, chủ cách số ít nam tính (-o) | vị thánh đệ tử (chủ ngữ) |
| tathāgataṃ | tathāgata, đối cách số ít nam tính (-aṃ) | Như Lai (đối tượng) |
| anussarati | động từ hiện tại, ngôi 3 số ít | tùy niệm, nhớ nghĩ |
Chỉ nhờ hai đuôi -o và -aṃ, bạn biết ngay ai nhớ ai. Dù có đảo thành tathāgataṃ ariyasāvako anussarati, nghĩa vẫn không đổi.
Những lỗi thường gặp
- Thấy -aṃ là coi ngay là đối tượng. Với danh từ trung tính (cittaṃ, rūpaṃ), -aṃ hoàn toàn có thể là chủ ngữ.
- Thấy -ā là nghĩ ngay số nhiều. Có thể là nữ tính số ít (saddhā) hoặc xuất xứ cách (paṭisallānā).
- Áp bảng đuôi -a cho mọi danh từ. Bhagavā, arahaṃ, bhikkhu thuộc nhóm khác; đuôi giống mà cách khác.
- Bỏ qua động từ. Số ít hay số nhiều của động từ là "trọng tài" quan trọng nhất khi đuôi danh từ mơ hồ.
- Quên niggahīta. buddha và buddhaṃ khác nhau về ngữ pháp; bỏ dấu ṃ khi chép là mất thông tin.
Bài tập thực hành
Bài 1. Trong Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi (Kp 1, đoạn 2.2), dhammaṃ ở cách nào?
Xem đáp án
Đối cách số ít nam tính của dhamma: đích đến của gacchāmi.
Bài 2. Trong sukhino cittaṃ samādhiyati (AN 6.10, đoạn 2.7), từ nào là chủ ngữ? Vì sao đuôi -aṃ vẫn làm chủ ngữ được?
Xem đáp án
cittaṃ. Vì citta là trung tính; chủ cách số ít trung tính thân -a có đuôi -aṃ. Động từ samādhiyati số ít khớp với nó.
Bài 3. Trong bhavā jāti (MN 1, đoạn 194.5), bhavā là số nhiều hay xuất xứ cách?
Xem đáp án
Xuất xứ cách số ít: "từ hữu (có) sinh". Câu đã có chủ ngữ là jāti; bhavā chỉ nguồn gốc.
Bài 4. Xếp các từ sau vào nhóm -o/-ā/-aṃ và nêu cách: sugato, dhammā, buddhaṃ, saddhā.
Xem đáp án
sugato: chủ cách số ít nam tính. dhammā: chủ cách số nhiều nam tính (trong Dhp 1). buddhaṃ: đối cách số ít nam tính. saddhā: chủ cách số ít nữ tính (trong AN 6.10, đoạn 7.3).
Câu hỏi thường gặp
Có phải từ nào đuôi -o cũng là chủ ngữ?
Với danh từ nam tính thân -a thì gần như luôn là chủ cách số ít (chủ ngữ hoặc vị ngữ danh từ). Nhưng có những từ bất biến kết thúc bằng -o, và một số thân khác cũng có dạng -o ở cách khác (như bhikkhavo, hô/chủ cách số nhiều), nên vẫn cần tra thân từ.
Vì sao phải học giống của danh từ?
Vì cùng đuôi -aṃ hay -ā, giống khác thì cách khác. Bài 22 trong lộ trình đã giới thiệu ba giống; bài này cho thấy giống là chìa khóa để giải nghĩa đuôi.
Làm sao nhận ra xuất xứ cách -ā?
Thường khi câu đã có chủ ngữ, và từ đuôi -ā đi với động từ hoặc ý nghĩa rời khỏi, sinh ra, do nguyên nhân. Dịch thử bằng "từ..." hay "do..." xem có tự nhiên không.
Ngoài -o, -ā, -aṃ còn những đuôi nào?
Còn nhiều: -ena (công cụ cách), -assa (sở hữu/chỉ định cách), -e (định sở cách)... Bài 24 sẽ trình bày đầy đủ bảng 8 cách của buddha.
Tôi có cần học thuộc cả bảng biến cách ngay không?
Không cần ngay. Ba đuôi trong bài này đã đủ để đọc khung của rất nhiều câu tụng. Bảng đầy đủ nên học dần khi bạn đã quen.
Kết luận
Ba đuôi -o, -ā, -aṃ là cửa ngõ vì chúng xuất hiện dày đặc trong mọi bài tụng quen thuộc. Mỗi đuôi là một dự đoán; giống của thân từ và động từ là hai người kiểm chứng. Khi quen với cách đọc này, câu Pāli bớt là chuỗi âm thanh và bắt đầu thành một câu có người làm, việc làm và đối tượng.
Ý chính cần nhớ:
- -o: chủ cách số ít nam tính (thân -a).
- -ā: chủ cách số nhiều nam tính, chủ cách số ít nữ tính, hoặc xuất xứ cách.
- -aṃ: đối cách số ít nam tính, hoặc chủ/đối cách số ít trung tính.
- Tra giống, xem động từ, xét câu đã có chủ ngữ chưa: ba bước phân định.
Bài trước: Danh từ giống đực, giống cái, giống trung trong Pāli: Dễ nhớ không tưởng!. Đọc thêm: Làm thế nào để hiểu câu Pāli dài mà không cần dịch hết? và Ti-saraṇa-gamana. Bài tiếp theo: Tại sao “Buddho” không phải là “Buddha”? Giải mã sự biến đổi kỳ lạ!.
Nguồn tham khảo
- SuttaCentral, văn bản Pāli Mahāsaṅgīti: AN 6.10 (đoạn 2.2, 2.3, 2.7, 7.3); Kp 1 (đoạn 2.1, 2.2); Dhp 1; MN 26 (đoạn 3.5); MN 1 (đoạn 194.5).
- A. K. Warder, Introduction to Pali, Pali Text Society.
- Charles Duroiselle, A Practical Grammar of the Pāli Language.
- A. P. Buddhadatta, Concise Pali-English Dictionary; T. W. Rhys Davids & W. Stede, PTS Pali-English Dictionary.
Ghi chú phương pháp: Mọi câu Pāli trong bài được đối chiếu nguyên văn bản Mahāsaṅgīti qua API SuttaCentral; niggahīta viết là ṃ. Bản dịch sát và dịch thoát là của người soạn, nhằm mục đích học ngữ pháp. Phần giải thích biến cách trình bày ở mức phổ thông theo các sách ngữ pháp chuẩn nêu trên, chỉ nêu các dạng phổ biến, không liệt kê hết dạng phụ.