Ở bài trước, chúng ta đã đứng trên ngọn đồi để nhìn toàn cảnh Vi Diệu Pháp: một hệ thống phân tích thân và tâm thành bốn pháp chân đế, nằm ở vị trí tạng thứ ba trong Tam tạng Pāli. Một câu hỏi tự nhiên nảy sinh: hệ thống tinh vi ấy từ đâu mà có? Đức Phật đã giảng Abhidhamma khi nào, ở đâu, cho ai? Và bảy bộ luận mà chúng ta có ngày nay đã được hình thành như thế nào?
Bài này sẽ trình bày hai cách nhìn song song. Thứ nhất là quan điểm truyền thống của Theravāda, chủ yếu theo lời kể trong chú giải Atthasālinī (chú giải bộ Dhammasaṅgaṇī, truyền thống quy cho Ngài Buddhaghosa). Thứ hai là nhận định của giới nghiên cứu hiện đại, dựa trên phương pháp lịch sử và văn bản học. Hai cách nhìn có chỗ khác nhau, nhưng như chúng ta sẽ thấy, chúng không nhất thiết loại trừ nhau. Xin lưu ý: những gì thuộc chú giải được nêu ở mức diễn giải chung, không trích nguyên văn.
Hạt giống phân tích ngay trong Kinh tạng
Trước khi đến với câu chuyện truyền thống, ta hãy nhìn vào điều mà cả người theo truyền thống lẫn nhà nghiên cứu đều có thể đồng ý: phương pháp phân tích đã có mặt ngay trong Kinh tạng.
Trong Kinh Nhiều Cảm Thọ (Bahuvedanīya Sutta), có một cuộc tranh luận giữa Tôn giả Udāyī và người thợ mộc Pañcakaṅga: Đức Phật dạy có hai loại thọ hay ba loại thọ? Khi Tôn giả Ānanda trình lên, Đức Phật xác nhận cả hai đều đúng, vì Ngài đã phân loại thọ theo nhiều cách khác nhau:
“Dvepānanda, vedanā vuttā mayā pariyāyena, tissopi vedanā vuttā mayā pariyāyena, pañcapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, chapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, aṭṭhārasapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, chattiṃsapi vedanā vuttā mayā pariyāyena, aṭṭhasatampi vedanā vuttā mayā pariyāyena.”
"Này Ānanda, theo một phương diện, Ta đã nói có hai thọ; theo một phương diện, Ta đã nói có ba thọ, năm thọ, sáu thọ, mười tám thọ, ba mươi sáu thọ, theo một phương diện, Ta đã nói có một trăm lẻ tám thọ." (dịch nghĩa) — (MN 59)
Đây chính là tinh thần của Abhidhamma: cùng một pháp có thể được nhìn dưới nhiều góc độ phân loại, mỗi góc độ làm sáng tỏ một khía cạnh. Giống như một viên kim cương được quan sát qua nhiều mặt cắt khác nhau, mỗi mặt phản chiếu ánh sáng theo một cách riêng.
Trong Kinh tạng còn có những vị đệ tử nổi tiếng về khả năng phân tích. Ngài Mahākaccāna được Đức Phật tán thán là bậc tối thắng trong việc giảng rộng ý nghĩa của lời dạy vắn tắt (AN 1.197). Trong Kinh Mật Hoàn (Madhupiṇḍika Sutta, MN 18), Ngài đã phân tích tiến trình từ xúc đến thọ, tưởng, tầm và hý luận một cách tuần tự như một chuỗi nhân quả. Còn Ngài Sāriputta, vị đệ tử đóng vai trò trung tâm trong câu chuyện Abhidhamma, được Đức Phật xác định:
“Mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto.”
"(Trong các đệ tử Tỳ-kheo của Ta,) bậc đại trí tuệ là Sāriputta." (dịch nghĩa) — (AN 1.189)
Trong Đại Kinh Phương Quảng (Mahāvedalla Sutta, MN 43), Ngài Sāriputta trả lời những câu hỏi về tuệ, thức, thọ, tưởng: các pháp ấy có lẫn lộn hay tách rời nhau, phân biệt chúng thế nào. Lối hỏi đáp định nghĩa từng thuật ngữ này rất gần với cách trình bày của Abhidhamma sau này.
Quan điểm truyền thống: Đức Phật thuyết Abhidhamma ở cõi Tāvatiṃsa
Theo truyền thống Theravāda, được ghi lại trong phần dẫn nhập (Nidānakathā) của chú giải Atthasālinī, Abhidhamma không phải là sáng tác của đời sau mà là lời dạy của chính Đức Phật. Câu chuyện có thể tóm lược qua mấy mốc chính sau đây.
Tuần lễ thứ tư sau khi giác ngộ
Truyền thống kể rằng trong những tuần lễ đầu tiên sau khi thành đạo dưới cội Bồ-đề, Đức Phật đã quán xét các pháp. Đến tuần thứ tư, Ngài ngồi trong một ngôi nhà bằng châu báu (Ratanaghara) do chư thiên hóa hiện, và quán xét lần lượt bảy bộ Abhidhamma. Khi tâm Ngài đi vào bộ Paṭṭhāna (Vị Trí, bộ luận về các duyên) với những phương pháp vô lượng, truyền thống mô tả rằng hào quang sáu màu phát ra từ thân Ngài. Ý nghĩa biểu tượng của chi tiết này là: Abhidhamma, đặc biệt là giáo lý về các duyên, chỉ có thể được thấu triệt trọn vẹn bởi trí tuệ toàn giác.
Mùa an cư thứ bảy ở cõi trời Ba Mươi Ba
Theo truyền thống, vào mùa an cư thứ bảy, Đức Phật lên cõi trời Tāvatiṃsa (Ba Mươi Ba). Thân mẫu của Ngài, Hoàng hậu Mahāmāyā, sau khi mệnh chung đã tái sinh làm thiên tử ở cõi trời. Để đền đáp ân đức của mẹ và vì lợi ích của chư thiên, Đức Phật đã thuyết Abhidhamma suốt ba tháng an cư cho đại chúng chư thiên, trong đó có vị thiên tử vốn là thân mẫu của Ngài.
Ngài Sāriputta: chiếc cầu nối giữa cõi trời và cõi người
Chú giải kể tiếp rằng mỗi ngày, đến giờ khất thực, Đức Phật hóa hiện một vị Phật để tiếp tục thuyết pháp, rồi xuống cõi người đi khất thực, thọ thực gần hồ Anotatta. Ngài Sāriputta đến hầu và Đức Phật tóm lược cho Ngài phần giáo pháp đã giảng trên cõi trời trong ngày. Truyền thống diễn tả điều này như việc "trao phương pháp" (naya): như người đứng trên bờ đưa tay chỉ đại dương, Đức Phật chỉ nêu phương pháp, còn Ngài Sāriputta nhờ trí tuệ phi thường mà nắm được toàn bộ.
Sau đó, Ngài Sāriputta truyền dạy lại cho năm trăm vị Tỳ-kheo đệ tử của mình. Truyền thống cũng quy cho Ngài Sāriputta việc sắp đặt thứ tự trình bày văn bản và cách đánh số trong bộ Paṭṭhāna, để giáo pháp dễ học thuộc và truyền khẩu. Như vậy, ngay trong lời kể truyền thống đã có một sự phân biệt tinh tế: nội dung là của Đức Phật, còn hình thức trình bày văn bản có sự góp phần của vị đại đệ tử.
Kết tập và bộ Kathāvatthu
Theo truyền thống chú giải, Abhidhamma được trùng tụng cùng với Luật và Kinh. Riêng bộ Kathāvatthu (Ngữ Tông, bộ luận biện bác các quan điểm khác biệt) được giải thích theo cách riêng: Đức Phật đã đặt ra đề cương (mātikā), và vào thời vua Asoka, Ngài Moggaliputta Tissa đã triển khai đề cương ấy thành bộ luận hoàn chỉnh trong kỳ Kết tập lần thứ ba, để bác bỏ các quan điểm sai lệch đã phát sinh. Chi tiết này cho thấy chính truyền thống cũng thừa nhận có một bộ luận được hoàn thiện về mặt văn bản sau thời Đức Phật.
Nhận định của giới nghiên cứu hiện đại
Các nhà nghiên cứu Phật học hiện đại, khi tiếp cận bằng phương pháp lịch sử, đối chiếu văn bản và so sánh giữa các bộ phái, thường đưa ra một bức tranh khác. Có thể tóm lược những nhận định phổ biến như sau (đây là quan điểm học thuật, không phải giáo lý truyền thống):
- Abhidhamma hình thành dần qua nhiều thế hệ. Phần lớn học giả cho rằng các bộ luận được biên soạn và mở rộng trong khoảng vài thế kỷ sau khi Đức Phật nhập diệt, chứ không được thuyết trọn vẹn trong một lần.
- Khởi nguồn từ các bảng đề mục (mātikā). Ngay trong Kinh tạng và Luật tạng đã có nhắc đến các vị Tỳ-kheo thông thuộc Pháp, Luật và các đề mục (mātikā). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính các bảng liệt kê như năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, ba mươi bảy phẩm trợ đạo, vốn dùng để ghi nhớ và giảng dạy, đã là hạt nhân để Abhidhamma phát triển.
- Các bộ phái có Abhidhamma khác nhau. Phái Sarvāstivāda (Nhất Thiết Hữu Bộ) cũng có một tạng Abhidharma gồm bảy bộ, nhưng tên gọi và nội dung khác với bảy bộ Pāli. Điều này được nhiều học giả xem là dấu hiệu cho thấy các tạng luận được hoàn thiện sau khi các bộ phái đã phân chia, dù vẫn chia sẻ một phần nền tảng chung có từ sớm hơn.
- Ghi chép về Kết tập lần thứ nhất trong Tạng Luật (phần Cullavagga) nói về việc trùng tụng Pháp và Luật, không nêu riêng một tạng Abhidhamma. Đây là một trong những lý do khiến nhiều học giả cho rằng tạng thứ ba được xác lập muộn hơn.
- Bộ Kathāvatthu phản ánh các cuộc tranh luận giữa các bộ phái sau thời Đức Phật, điều mà chính truyền thống cũng ghi nhận khi quy công triển khai bộ luận cho Ngài Moggaliputta Tissa.
Nhiều vị thầy Theravāda viết về Abhidhamma bằng tiếng Anh, như Ngài Nyanatiloka hay Bhikkhu Bodhi, đã trình bày quan điểm truyền thống đồng thời ghi nhận cách nhìn lịch sử của giới học thuật. Đây là thái độ đáng học hỏi: trân trọng truyền thống mà không né tránh câu hỏi phê bình.
Dung hòa hai cách nhìn: tinh thần và văn bản
Vậy người Phật tử nên hiểu thế nào? Có một cách tiếp cận được nhiều vị thầy Theravāda hiện đại chia sẻ: phân biệt giữa tinh thần (nội dung giáo lý) và văn bản (hình thức trình bày).
Hãy hình dung một vị thầy dạy toán thiên tài. Suốt nhiều năm, thầy giảng cho học trò hàng nghìn bài giảng về các định lý, mỗi bài phù hợp với trình độ của người nghe. Sau khi thầy mất, những học trò xuất sắc nhất ngồi lại, gom các định lý ấy thành một bộ giáo trình có hệ thống: định nghĩa, tiên đề, định lý, hệ quả. Bộ giáo trình ấy có thể được viết bởi học trò, nhưng nội dung toán học trong đó vẫn là của thầy. Theo cách hiểu này, các phân tích căn bản của Abhidhamma, như tâm, tâm sở, sắc pháp, các duyên, đều có gốc rễ trong lời Phật dạy, còn hình thức bảy bộ luận là kết quả của quá trình hệ thống hóa.
Cần nói rõ: đây là một cách dung hòa, không phải là quan điểm chính thức của chú giải. Truyền thống chú giải khẳng định Abhidhamma là lời Phật (Buddhavacana) theo nghĩa trực tiếp hơn. Người học có quyền và có trách nhiệm tự cân nhắc, như tinh thần Đức Phật dạy cho dân Kālāma:
“Etha tumhe, kālāmā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti.”
"Này các vị Kālāma, chớ tin vì nghe truyền miệng, chớ tin vì truyền thống, chớ tin vì lời đồn, chớ tin vì được kinh điển ghi chép, chớ tin vì suy luận, chớ tin vì phỏng đoán, chớ tin vì suy xét theo bề ngoài, chớ tin vì hợp với quan điểm mình đã chấp nhận, chớ tin vì người nói có vẻ đáng tin, chớ tin vì nghĩ rằng vị sa-môn này là thầy của ta." (dịch nghĩa) — (AN 3.65)
Điều quan trọng nhất không phải là xác định chính xác năm tháng hình thành văn bản, mà là kiểm chứng xem những phân tích ấy có giúp ta thấy rõ thân tâm, giảm tham sân si hay không. Đó là thước đo mà chính Đức Phật trao cho chúng ta.
Dòng truyền thừa đến ngày nay
Dù nhìn theo góc độ nào, Abhidhamma Pāli đã được gìn giữ liên tục qua nhiều thế kỷ, ban đầu bằng truyền khẩu, sau đó được ghi chép thành văn bản tại Sri Lanka, rồi được học rất mạnh ở Myanmar và các nước Theravāda khác. Có thể hình dung dòng truyền thừa như sau:
- Lời dạy của Đức Phật và các bảng đề mục trong Kinh tạng.
- Bảy bộ luận của Tạng Vi Diệu Pháp.
- Chú giải (Aṭṭhakathā) như Atthasālinī, Sammohavinodanī giảng rộng ý nghĩa.
- Phụ chú giải (Ṭīkā) và các cẩm nang như Abhidhammattha Saṅgaha của Ngài Anuruddha.
- Các bản dịch, bài giảng hiện đại bằng nhiều ngôn ngữ.
Thực hành: học với tâm cởi mở và tỉnh thức
- Ghi chú nguồn khi đọc: mỗi khi gặp một nội dung về Abhidhamma, tự hỏi: đây là Kinh tạng, Tạng Luận, chú giải hay giải thích hiện đại?
- Đọc lại một bài kinh phân tích: chọn MN 59 hoặc MN 43, đọc chậm và nhận ra lối phân tích đã có trong kinh.
- Quán sát một cảm thọ theo nhiều cách: khi một cảm giác khởi lên, thử xem nó thuộc thân hay tâm, là lạc, khổ hay xả. Đó là cách "nhiều phương diện" mà MN 59 nói đến.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện Đức Phật thuyết Abhidhamma ở cõi Tāvatiṃsa có trong Kinh tạng không?
Câu chuyện chi tiết như đã kể được trình bày trong chú giải, đặc biệt là phần dẫn nhập của Atthasālinī. Vì vậy, khi trình bày, ta nên nói rõ đó là lời kể của truyền thống chú giải.
Nếu Abhidhamma được hoàn thiện muộn hơn, có còn đáng tin không?
Giá trị của Abhidhamma nằm ở chỗ nó trung thành với các nguyên lý trong kinh: vô thường, khổ, vô ngã, duyên khởi, và ở chỗ nó giúp ích cho tuệ quán. Nhiều hành giả qua nhiều thế kỷ đã kiểm chứng điều đó.
Abhidhamma Pāli có giống Abhidharma của Bắc truyền không?
Có những điểm chung về phương pháp và nhiều khái niệm, nhưng các bộ luận khác nhau và một số học thuyết khác biệt đáng kể.
Tóm tắt
- Phương pháp phân tích đã có trong Kinh tạng, ví dụ MN 59 phân loại thọ theo nhiều phương diện.
- Theo truyền thống chú giải (Atthasālinī), Đức Phật thuyết Abhidhamma ở cõi Tāvatiṃsa và trao phương pháp cho Ngài Sāriputta.
- Ngài Sāriputta truyền lại cho đệ tử và được quy công sắp xếp văn bản; bộ Kathāvatthu được Ngài Moggaliputta Tissa triển khai thời vua Asoka.
- Giới học thuật hiện đại phần lớn cho rằng Abhidhamma hình thành dần từ các bảng đề mục (mātikā) qua nhiều thế kỷ.
- Có thể dung hòa bằng cách phân biệt nội dung giáo lý và hình thức văn bản, nhưng cần nói rõ đâu là truyền thống, đâu là nghiên cứu.
Bài tiếp theo, "3. Bảy bộ sách Abhidhamma: Khám phá từng viên ngọc quý", sẽ đưa chúng ta đi qua từng bộ trong bảy bộ luận, để biết mỗi bộ bàn về điều gì và chúng liên kết với nhau ra sao.
Xem toàn bộ lộ trình: 100 bài Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) cơ bản
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét