Bốn ngày qua, chúng ta đã quán sát thân từ bên ngoài: hơi thở ra vào, các tư thế đi đứng ngồi nằm, và những cử chỉ nhỏ trong ngày. Hôm nay, chúng ta bước sang một đề mục đi sâu hơn: nhìn vào bên trong thân, xem thân này thật sự được tạo thành từ những gì. Đó là đề mục quán bất tịnh, hay đúng hơn là tác ý về tính chất đáng nhờm của thân (paṭikkūlamanasikāra).
Đây là đề mục mà nhiều người cảm thấy ngại ngần, thậm chí e sợ. Vì thế, bài hôm nay chỉ là phần giới thiệu: hiểu kinh dạy gì, vì sao Đức Phật dạy đề mục này, và thái độ đúng khi tiếp cận. Phần hướng dẫn thực hành chi tiết sẽ được trình bày trong Ngày 6.
Lời kinh: ba mươi mốt phần của thân
Kinh Niệm Xứ trình bày đề mục này như sau:
Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
“Lại nữa, này các tỳ-khưu, vị tỳ-khưu quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân trở lên, từ đỉnh tóc trở xuống, được bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai khác:” (dịch nghĩa) — (MN 10)
‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan’ti.
“Trong thân này có: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, vật thực chưa tiêu, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, nước mũi, nước khớp, nước tiểu.” (dịch nghĩa) — (MN 10)
Nếu đếm kỹ, bạn sẽ thấy danh sách trong kinh có ba mươi mốt phần. Trong truyền thống tụng niệm và chú giải, như trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), chương VIII, danh sách được trình bày thành ba mươi hai phần, có thêm não (matthaluṅga). Vì vậy, trong nhiều sách thiền bạn sẽ gặp tên gọi “ba mươi hai thể trược”. Hai cách đếm không mâu thuẫn; chúng chỉ phản ánh hai lớp văn bản khác nhau: lời kinh và truyền thống giải thích về sau.
Hãy để ý cách diễn tả của kinh: “từ lòng bàn chân trở lên, từ đỉnh tóc trở xuống, được bao bọc bởi da”. Hành giả không quán một bộ phận rời rạc nào, mà quán toàn bộ thân như một cái túi được giới hạn bởi lớp da, bên trong chứa đủ thứ. Lớp da ấy chính là thứ mà ta thường nhìn thấy, chăm chút và cho là “đẹp”.
Ví dụ cái bao đựng ngũ cốc
Để giúp hành giả hiểu đúng tinh thần của sự quán xét, Đức Phật đưa ra một ví dụ:
Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ—sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya: ‘ime sālī ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti.
“Này các tỳ-khưu, ví như một cái bao có hai miệng, đựng đầy các loại hạt như lúa sāli, lúa thường, đậu xanh, đậu tây, mè và gạo. Một người có mắt sáng mở bao ra và quán xét: ‘Đây là lúa sāli, đây là lúa thường, đây là đậu xanh, đây là đậu tây, đây là mè, đây là gạo’.” (dịch nghĩa) — (MN 10)
Ví dụ này rất đáng suy ngẫm. Người mở bao ngũ cốc không ghê sợ, cũng không say mê những hạt lúa hạt đậu. Người ấy chỉ nhìn rõ và gọi đúng tên từng thứ. Đó chính là thái độ mà kinh muốn hướng dẫn: một sự quan sát bình thản, rõ ràng, khách quan.
Cái bao có hai miệng cũng là một hình ảnh gợi nhiều suy nghĩ. Theo cách giải thích thường gặp, thân này cũng có những “miệng” để đưa vào và thải ra: thức ăn vào bằng miệng trên, chất thải ra bằng những lối dưới. Thân không phải là một vật kín và tự đủ, mà là một tiến trình liên tục nhận vào và thải ra.
Vì sao Đức Phật dạy quán bất tịnh
Mục đích chính của đề mục này được nói rõ trong lời Đức Phật dạy La-hầu-la:
Asubhañhi te, rāhula, bhāvanaṃ bhāvayato yo rāgo so pahīyissati.
“Này Rāhula, khi con tu tập quán bất tịnh, tham dục nào có mặt, tham dục ấy sẽ được đoạn trừ.” (dịch nghĩa) — (MN 62)
Tham dục (rāga), đặc biệt là sự đắm say thân thể của mình và của người khác, là một trong những sợi dây trói buộc mạnh nhất. Chúng ta dành rất nhiều thời gian, tiền bạc và tâm sức để trang điểm, ngắm nghía, so sánh và lo lắng về thân. Phần lớn sự say mê ấy dựa trên một hình ảnh bề ngoài: làn da, mái tóc, đường nét. Quán bất tịnh không phủ nhận vẻ ngoài ấy, mà chỉ nhìn thêm vào phía sau, để thấy bức tranh đầy đủ.
Hãy thử một ví dụ đơn giản. Mái tóc trên đầu một người được coi là đẹp, được chải chuốt cẩn thận. Nhưng nếu một sợi tóc rơi vào bát cơm, chính người ấy cũng thấy ghê. Sợi tóc không thay đổi; chỉ có cách nhìn của chúng ta thay đổi. Điều này cho thấy cái “đẹp” không nằm sẵn trong vật, mà phần lớn do tâm gán vào. Quán bất tịnh giúp ta thấy rõ sự gán ghép ấy.
Trong Tăng Chi Bộ, khi Đức Phật dạy Tôn giả Ānanda về mười tưởng (saññā) để chữa bệnh cho Tôn giả Girimānanda, tưởng bất tịnh cũng nằm trong số đó, với nội dung chính là danh sách các thể trược trên:
Iti imasmiṃ kāye asubhānupassī viharati.
“Như vậy, vị ấy sống quán bất tịnh trên thân này.” (dịch nghĩa) — (AN 10.60)
Những hiểu lầm cần tránh
Không phải là ghét bỏ thân
Mục tiêu của quán bất tịnh là buông bỏ tham ái, không phải là sinh ra sân hận hay ghê tởm đối với thân. Sân hận cũng là phiền não như tham ái. Nếu sau khi quán, bạn thấy mình chán ghét bản thân, buồn bực hay mất ý muốn chăm sóc sức khỏe, thì đó là dấu hiệu đang đi sai hướng. Hãy nhớ lại người mở bao ngũ cốc: bình thản, không ghét, không ưa.
Cần sự quân bình
Kinh tạng có ghi lại một sự việc đáng suy ngẫm: trong Kinh Vesālī thuộc Tương Ưng Hơi Thở (SN 54.9), sau khi Đức Phật giảng về bất tịnh rồi đi độc cư, một số tỳ-khưu đã tu tập đề mục này một cách cực đoan và sinh ra chán ghét thân mạng. Sau sự việc ấy, Đức Phật dạy chư tăng tu tập niệm hơi thở, một đề mục an tịnh và êm dịu. Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng quán bất tịnh là một vị thuốc mạnh, cần được dùng đúng liều, và nên đi kèm với những đề mục làm tâm an lạc như hơi thở hay tâm từ.
Không phải là phủ nhận giá trị của thân
Thân này, dù chứa đầy những thứ không đẹp, vẫn là phương tiện quý giá để tu tập. Chính trong thân này mà hành giả thực hành giới, định, tuệ. Quán bất tịnh giúp ta dùng thân như một chiếc thuyền để qua sông, chứ không ôm chặt lấy nó như một báu vật.
Đề mục này phù hợp với ai
Theo truyền thống chú giải, các đề mục thiền được trao cho hành giả tùy theo tính tình (carita). Quán bất tịnh được xem là đặc biệt thích hợp với người có tính tham (rāgacarita): người dễ bị cuốn hút bởi vẻ đẹp, thích trang sức, dễ say mê. Với người có tính sân, các vị thầy thường khuyên bắt đầu bằng tâm từ hơn là bất tịnh.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người khác không nên quán. Ở mức độ vừa phải, quán bất tịnh có ích cho hầu hết mọi người, vì ai cũng ít nhiều bám chấp vào thân. Điều quan trọng là tự quan sát phản ứng của tâm mình và điều chỉnh cho phù hợp, và nếu có thể, hãy tham khảo ý kiến của một vị thầy có kinh nghiệm.
Bài tập trong ngày
Hôm nay chỉ là bước làm quen nhẹ nhàng, chưa đi vào phương pháp chi tiết.
- Bắt đầu với hơi thở. Ngồi 10 phút theo dõi hơi thở như Ngày 2 và 3 để tâm lắng xuống.
- Năm phần đầu tiên. Sau đó, chậm rãi đọc thầm năm phần đầu tiên: tóc, lông, móng, răng, da. Đọc xuôi một lượt, rồi đọc ngược lại: da, răng, móng, lông, tóc. Lặp lại vài lần.
- Nhìn như người mở bao ngũ cốc. Với mỗi phần, cố gắng hình dung nó trên chính thân mình: tóc trên đầu, móng ở đầu ngón tay, răng trong miệng. Chỉ nhận biết, gọi tên, không cố tạo ra cảm giác ghê sợ.
- Quan sát phản ứng của tâm. Để ý xem tâm có dịu lại, có cảm giác buông nhẹ, hay có khó chịu, bồn chồn. Ghi nhận trung thực.
- Kết thúc bằng tâm từ. Dành hai đến ba phút cuối gửi tâm từ đến chính mình và mọi người: “Mong cho tôi được an lạc. Mong cho tất cả chúng sinh được an lạc.” Đây là cách giữ sự quân bình.
- Trong ngày. Khi soi gương, chải tóc hay cắt móng tay, hãy nhớ lại: đây là tóc, đây là móng, một phần trong ba mươi mốt phần của thân này.
Câu hỏi thường gặp
Tôi thấy sợ hãi hoặc buồn nôn khi quán, có nên dừng lại không?
Có. Hãy quay về với hơi thở hoặc tâm từ cho đến khi tâm bình ổn trở lại. Quán bất tịnh không cần mạnh mẽ; chỉ cần nhìn rõ với tâm bình thản là đủ.
Quán bất tịnh có làm tôi lơ là việc chăm sóc sức khỏe không?
Không nên như vậy. Chăm sóc thân để có sức khỏe tu tập là điều hợp lý. Quán bất tịnh chỉ giúp ta bớt say mê, bớt lo âu thái quá về vẻ ngoài.
Sao chỉ quán năm phần đầu?
Theo truyền thống, năm phần đầu từ tóc đến da thường được dạy đầu tiên vì chúng dễ thấy, dễ hình dung. Ngày 6 sẽ hướng dẫn cách quán đầy đủ các phần còn lại một cách có hệ thống.
Tóm tắt
- Quán bất tịnh là quán xét thân từ lòng bàn chân đến đỉnh tóc, được bao bọc bởi da, chứa đầy các phần sai khác; kinh liệt kê ba mươi mốt phần, truyền thống chú giải trình bày ba mươi hai phần.
- Ví dụ cái bao ngũ cốc chỉ ra thái độ đúng: nhìn rõ và gọi đúng tên, bình thản như người có mắt sáng.
- Mục đích chính là đoạn trừ tham dục (MN 62), không phải sinh ra chán ghét thân.
- Đề mục này cần sự quân bình; nên kết hợp với hơi thở và tâm từ để tâm không rơi vào cực đoan.
- Quán bất tịnh đặc biệt phù hợp với người có tính tham, nhưng ở mức vừa phải thì có ích cho hầu hết mọi người.
Ngày mai, chúng ta sẽ đi vào phương pháp cụ thể: cách học thuộc, cách tụng xuôi ngược và cách quán từng phần của thân một cách có hệ thống. Bài kế tiếp là Ngày 6: Quán Bất Tịnh (Paṭikkūlamanasikāra) – Phần Thực Hành Chi Tiết.
Xem toàn bộ lộ trình: 10 ngày Quán Thân trong thiền Tứ Niệm Xứ
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét