8. Phương pháp nghiên cứu Abhidhamma cho người mới bắt đầu

Trong bài trước, chúng ta đã nhìn thấy toàn cảnh 89 (hoặc 121) loại tâm được sắp xếp theo bốn cấp độ: dục giới, sắc giới, vô sắc giới và siêu thế. Nhiều bạn đọc sau khi xem bảng ấy đã chia sẻ cùng một cảm giác: "Nhiều quá, biết bắt đầu từ đâu?" Đó là cảm giác rất bình thường. Ngay cả ở những nước Phật giáo Theravāda có truyền thống dạy Abhidhamma lâu đời, người học cũng phải đi từng bước, có thầy hướng dẫn, có bảng biểu, có thời gian ôn luyện.

Bài này là bài khép lại phần nhập môn của loạt 100 bài. Mục tiêu là đưa ra một phương pháp học cụ thể cho người mới: nên đọc gì trước, học thuộc những gì, ôn tập ra sao, và quan trọng nhất là làm sao để kiến thức Abhidhamma không chỉ nằm trên giấy mà đi vào đời sống tu tập.

Thái độ đúng trước khi bắt đầu

Trước khi bàn về phương pháp, cần nói về thái độ. Abhidhamma là một hệ thống chi tiết, và chính sự chi tiết ấy có thể trở thành cái bẫy: người học có thể tự hào vì thuộc nhiều bảng, nói được nhiều thuật ngữ, rồi xem thường người khác. Trong Kinh Chân Nhân, Đức Phật đã cảnh báo điều này:

‘na kho bāhusaccena lobhadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, dosadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti, mohadhammā vā parikkhayaṃ gacchanti. (MN 113)

"Không phải nhờ học rộng mà các pháp tham, các pháp sân, các pháp si được đoạn tận." (dịch nghĩa)

Bậc chân nhân, theo bài kinh, không dựa vào sự học rộng để tự đề cao mình và chê bai người khác, mà chú trọng thực hành đúng pháp. Câu này nên được ghi ngay trang đầu cuốn sổ học Abhidhamma của bạn.

Mặt khác, sự học hỏi đúng đắn vẫn là một duyên quan trọng. Tôn giả Sāriputta dạy rằng có hai duyên cho chánh kiến sinh khởi:

parato ca ghoso, yoniso ca manasikāro. (MN 43)

"Tiếng nói từ người khác và sự tác ý đúng đắn." (dịch nghĩa)

Học Abhidhamma qua sách vở và thầy giảng là "tiếng nói từ người khác"; quán sát chính tâm mình với hiểu biết ấy là "tác ý đúng đắn". Hai điều này cần đi đôi với nhau.

Bản đồ học tập: Abhidhammattha Saṅgaha chín chương

Bảy bộ Abhidhamma trong Tạng Luận rất đồ sộ, không phù hợp để người mới đọc trực tiếp. Vì thế, theo truyền thống Theravāda, người học thường bắt đầu với Abhidhammattha Saṅgaha (Thắng Pháp Tập Yếu Luận), một cuốn cẩm nang ngắn do Ngài Anuruddha biên soạn; niên đại của tác phẩm chưa được các học giả thống nhất, thường được đặt trong khoảng từ thế kỷ VIII đến XII. Tác phẩm có chín chương, có thể chia thành bốn chặng học:

Chặng 1: Nền tảng (chương I và II)

• Chương I – Citta (tâm): 89 và 121 loại tâm, phân theo cấp độ, tính chất, căn và thọ. Đây là chương quan trọng nhất cần học thuộc.
• Chương II – Cetasika (tâm sở): 52 tâm sở và cách chúng phối hợp với từng loại tâm.

Chặng 2: Tổng hợp (chương III)

• Chương III – Pakiṇṇaka (linh tinh, tạp hợp): phân loại tâm theo thọ, căn, chức năng, môn, đối tượng và vật nương. Chương này giúp kết nối tâm và tâm sở với các khái niệm khác.

Chặng 3: Tâm vận hành (chương IV và V)

• Chương IV – Vīthi (lộ trình tâm): cách các tâm nối tiếp nhau khi nhận biết một đối tượng qua năm cửa giác quan và qua ý môn.
• Chương V – Vīthimutta (ngoài lộ trình): ba mươi mốt cõi, tâm tái sinh, các loại nghiệp, sự chết và tái sinh.

Chặng 4: Thân, duyên và con đường (chương VI đến IX)

• Chương VI – Rūpa (sắc pháp): 28 loại sắc, nguồn gốc của sắc, và Nibbāna.
• Chương VII – Samuccaya (tập hợp các pháp): các nhóm pháp như phiền não, các pháp trợ giác ngộ, uẩn, xứ, giới, Tứ Thánh đế.
• Chương VIII – Paccaya (duyên): Thập nhị duyên khởi và phương pháp hai mươi bốn duyên (Paṭṭhāna), kèm phần về khái niệm (paññatti).
• Chương IX – Kammaṭṭhāna (đề mục thiền): thiền chỉ và thiền quán, các tầng tuệ, các bậc thánh.

Lời khuyên thực tế: đừng vội đọc đến chương VIII hay IX khi chưa nắm chắc chương I và II. Giống như học toán, nếu chưa thuộc bảng cửu chương thì học phương trình sẽ rất vất vả. Các bài tiếp theo trong loạt 100 bài này cũng sẽ đi theo trình tự gần giống như vậy.

Học thuộc bảng: những phương pháp đã được kiểm nghiệm

Abhidhamma đòi hỏi một lượng ghi nhớ nhất định. Đây không phải là học vẹt vô ích: khi cấu trúc đã nằm sẵn trong đầu, lúc quan sát tâm, bạn sẽ nhận ra ngay "à, đây là tâm tham có hỷ, có tà kiến" mà không cần lật sách.

1. Học theo khung lớn trước, chi tiết sau

Thuộc con số tổng: 54 – 15 – 12 – 8. Rồi chia nhỏ 54 thành 12 – 18 – 24. Rồi 12 thành 8 – 2 – 2. Mỗi lần chỉ đi xuống một tầng. Cách này giống như học địa lý: nhớ các vùng trước, rồi đến tỉnh, rồi đến huyện.

2. Tự vẽ bảng bằng tay

Nhiều vị thầy dạy Abhidhamma khuyên người học vẽ lại các bảng tâm và tâm sở nhiều lần cho đến khi có thể vẽ lại không cần nhìn. Bạn có thể dùng một tờ giấy lớn, vẽ bảng 89 tâm, dùng màu khác nhau cho thiện, bất thiện, quả và duy tác. Mỗi tuần vẽ lại một lần, so với bản gốc để sửa.

3. Dùng thẻ ghi nhớ

Một mặt ghi tên Pāli, ví dụ somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ; mặt kia ghi nghĩa: "câu hữu hỷ, tương ưng trí, vô trợ". Ôn thẻ trong năm phút mỗi ngày, lúc chờ xe, lúc nghỉ trưa.

4. Học thuộc phần đề mục bằng âm điệu

Ở một số nước Theravāda, các đề mục (mātikā) của Abhidhamma vẫn được tụng đọc trong nghi lễ, cho thấy truyền thống ghi nhớ bằng âm thanh đã có từ lâu. Đọc to các tên gọi Pāli theo một nhịp điệu đều giúp ghi nhớ lâu hơn nhiều so với đọc thầm.

Kết hợp học và hành: nguyên tắc "học một, quán một"

Abhidhamma không phải triết học để tranh luận. Bài kinh Tứ Niệm Xứ có một phần rất gần với Abhidhamma, khi hành giả quán các pháp theo sáu nội ngoại xứ:

Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. (DN 22)

"Lại nữa, này các Tỳ-kheo, vị Tỳ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội và ngoại xứ." (dịch nghĩa)

Điều này gợi ý một nguyên tắc đơn giản: mỗi khi học một khái niệm mới, hãy tìm cách quan sát nó trong kinh nghiệm của chính mình ít nhất một lần trước khi chuyển sang khái niệm kế tiếp. Ví dụ:

• Học về tâm căn tham: trong ngày, ghi nhận ba lần tâm tham sinh khởi, dù rất nhỏ, như muốn ăn thêm một miếng bánh.
• Học về tâm sở xúc (phassa): lúc ngồi thiền, chú ý điểm tiếp xúc giữa hơi thở và mũi.
• Học về lộ trình tâm: khi nghe một tiếng động lớn, nhận ra khoảnh khắc "nghe" và khoảnh khắc "nhận ra đó là tiếng gì" là khác nhau.

Một điều cần thận trọng: Abhidhamma mô tả những sát-na tâm cực kỳ nhanh, và người mới tu không thể thấy từng sát-na như vậy. Các vị thầy thường nhấn mạnh rằng mục đích của việc quan sát là nhận ra tính chất chung (thiện hay bất thiện, đang có tham hay không), chứ không phải cố "đếm" từng tâm. Kiến thức Abhidhamma là tấm bản đồ; con đường vẫn phải tự mình đi.

Lộ trình gợi ý cho năm đầu tiên

1. Tháng 1–2: đọc phần nhập môn (các bài 1–8 của loạt này); nắm bốn pháp chân đế và bốn cấp độ tâm.
2. Tháng 3–5: học chương I (tâm). Thuộc bảng 89 tâm, vẽ lại được bằng tay.
3. Tháng 6–8: học chương II (tâm sở). Thuộc 52 tâm sở theo bốn nhóm: 13 tâm sở tợ tha, 14 tâm sở bất thiện, 25 tâm sở tịnh hảo.
4. Tháng 9–10: học chương III và IV. Tập vẽ sơ đồ lộ trình tâm qua nhãn môn.
5. Tháng 11–12: đọc lướt chương V và VI; ôn tập lại toàn bộ; viết lại bằng lời của mình những gì đã học.

Song song suốt năm: mỗi ngày ngồi thiền ít nhất mười lăm đến hai mươi phút, và áp dụng nguyên tắc "học một, quán một". Đây chỉ là một gợi ý; mỗi người có thể điều chỉnh nhịp độ theo hoàn cảnh. Điều quan trọng là đều đặn, không phải nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Có thể tự học Abhidhamma mà không có thầy không?
Có thể bắt đầu tự học với sách và bài giảng đáng tin cậy, nhưng nên tìm một vị thầy hoặc nhóm học khi gặp chỗ khó. Kinh nói "tiếng nói từ người khác" là một duyên của chánh kiến, nên đừng bỏ qua yếu tố này.

Nên đọc bản dịch nào của Abhidhammattha Saṅgaha?
Hiện có một số bản dịch tiếng Việt và tiếng Anh. Bản tiếng Anh do Bhikkhu Bodhi chủ biên, "A Comprehensive Manual of Abhidhamma", được dùng rộng rãi vì có kèm bảng biểu và giải thích. Nên đối chiếu thuật ngữ với nguyên tác Pāli khi có thể.

Học Abhidhamma có cản trở thiền định không?
Nếu biến nó thành suy nghĩ liên tục trong lúc ngồi thiền thì có thể cản trở. Khi ngồi thiền, hãy đặt sách vở sang một bên và chỉ quan sát; kiến thức sẽ tự hỗ trợ khi cần.

Không giỏi ghi nhớ thì có học được không?
Được. Hãy chậm lại, học khung lớn trước. Hiểu được cấu trúc và áp dụng vài khái niệm cốt lõi vào đời sống đã đem lại lợi ích lớn.

Tóm tắt

• Thái độ đúng là nền tảng: học rộng tự nó không đoạn trừ tham, sân, si (MN 113); học phải đi đôi với tác ý đúng đắn (MN 43).
• Abhidhammattha Saṅgaha chín chương là bản đồ học tập truyền thống, nên đi theo bốn chặng từ tâm, tâm sở đến duyên và đề mục thiền.
• Học thuộc bảng theo khung lớn trước, tự vẽ bảng bằng tay, dùng thẻ ghi nhớ và đọc to các tên Pāli.
• Áp dụng nguyên tắc "học một, quán một": mỗi khái niệm mới đều cần được quan sát trong kinh nghiệm của chính mình.
• Đều đặn quan trọng hơn nhanh; một năm đầu có thể tập trung vào chương I đến IV và duy trì thiền tập hằng ngày.

Phần nhập môn của loạt bài đến đây là khép lại. Bài tiếp theo, Bài 9 "Mối liên hệ giữa Abhidhamma và thiền định", sẽ đi sâu hơn vào câu hỏi tấm bản đồ Abhidhamma hỗ trợ con đường thiền chỉ và thiền quán như thế nào.

Xem toàn bộ lộ trình: 100 bài Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) cơ bản