Trong bài trước, chúng ta đã nghe Tôn giả Mahākassapa trình bày với Đức Phật về lợi ích của đời sống đầu đà: an lạc trong hiện tại và làm gương cho thế hệ sau. Nhưng "an lạc trong hiện tại" ấy từ đâu mà có? Không phải từ chiếc y vá hay bát cơm khất thực tự thân chúng, mà từ một cái tâm lắng dịu, ít bận rộn, có điều kiện để an trú trong thiền.
Bài này sẽ nối kết mười ba Hạnh Đầu Đà với hai phương diện của thiền tập trong truyền thống Theravāda: thiền định (samatha), làm cho tâm an tịnh và nhất tâm; và thiền tuệ (vipassanā), thấy rõ thực tánh vô thường, khổ, vô ngã của các pháp. Chúng ta sẽ thấy rằng các hạnh đầu đà như mảnh đất được cày xới kỹ, còn thiền định và thiền tuệ là hạt giống được gieo lên đó.
Từ giới đến định: con đường được kinh điển mô tả
Kinh Sa Môn Quả trình bày tiến trình tu tập của một vị sa-môn theo từng bước rất rõ. Sau khi đã đầy đủ giới, phòng hộ các căn, chánh niệm tỉnh giác và tri túc, vị ấy làm gì tiếp theo?
“vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ.”
“(vị ấy) lựa chọn một chỗ ở thanh vắng: khu rừng, gốc cây, sườn núi, khe núi, hang đá, nghĩa địa, rừng sâu, khoảng trời trống, đống rơm.” (dịch nghĩa) (DN 2)
“So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.”
“Sau bữa ăn, khi đã đi khất thực trở về, vị ấy ngồi kiết già, giữ thân thẳng, an trú chánh niệm trước mặt.” (dịch nghĩa) (DN 2)
Hãy để ý danh sách các chỗ ở: khu rừng, gốc cây, nghĩa địa, khoảng trời trống – gần như trùng với nhóm các hạnh đầu đà về chỗ ở (hạnh ở rừng, gốc cây, nghĩa địa, giữa trời). Và câu "khi đã đi khất thực trở về" gợi nhắc hạnh khất thực. Ngay sau đó, kinh mô tả việc từ bỏ năm triền cái và chứng các tầng thiền. Như vậy, trong khuôn khổ kinh điển, đời sống đơn giản và viễn ly chính là bước chuẩn bị tự nhiên cho thiền định.
Kinh Niệm Xứ cũng mở đầu phần quán niệm hơi thở bằng hình ảnh tương tự: vị tỳ-khưu đi đến khu rừng, gốc cây hay ngôi nhà trống, ngồi xuống và an trú chánh niệm (MN 10). Những nơi chốn mà hạnh đầu đà hướng đến cũng là những nơi chốn mà Đức Phật nhiều lần nhắc đến khi dạy thiền.
Hạnh Đầu Đà hỗ trợ thiền định như thế nào
Giảm bớt chướng ngại từ bên ngoài
Một tâm khó an định thường vì có quá nhiều việc kéo nó đi. Người phải lo nhiều y áo, nhiều đồ dùng, nhiều mối quan hệ thì tâm luôn có chỗ để vướng mắc. Tôn giả Mahākassapa trong những bài kệ của mình đã nói rất thẳng về điều này:
“Na gaṇena purakkhato care, Vimano hoti samādhi dullabho;”
“Chớ sống để được đồ chúng vây quanh tôn kính; tâm sẽ tán loạn, định khó mà đạt được.” (dịch nghĩa) (Thag 18.1)
Các hạnh như ba y, ăn bằng bát, nghỉ chỗ nào cũng xong, đều có chung tác dụng: thu nhỏ thế giới vật chất mà hành giả phải lo nghĩ. Khi có ít thứ để quản lý, tâm có nhiều không gian hơn để quay về với đề mục thiền.
Đối trị trực tiếp các triền cái
Năm triền cái – tham dục, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo hối, hoài nghi – là những chướng ngại chính của thiền định. Một số hạnh đầu đà như những liều thuốc nhắm thẳng vào từng triền cái:
- Tham dục: hạnh phấn tảo y, khất thực từng nhà, ăn bằng bát làm mỏng sự ưa thích cái đẹp, cái ngon, cái hợp ý.
- Hôn trầm thụy miên: hạnh ngồi (không nằm) và hạnh nhất toạ thực (không ăn no nhiều bữa) giúp thân nhẹ, tâm tỉnh.
- Trạo cử: sống ở rừng, ở gốc cây làm giảm những kích thích từ đời sống đông người.
Thanh Tịnh Đạo, trong chương II, cho rằng các hạnh đầu đà đặc biệt thích hợp với người có khuynh hướng tham (rāgacarita) và người có khuynh hướng si (mohacarita): người thiên về tham được giúp buông bớt sự ưa thích, còn người thiên về si được giúp trở nên tỉnh táo, không phóng dật. Đây là nhận định thuộc tầng văn bản chú giải, không phải lời trong Kinh tạng, nhưng nó giúp hành giả cân nhắc hạnh nào hợp với căn tánh của mình.
Nuôi dưỡng niềm vui viễn ly
Thiền định không đến từ sự ép buộc, mà từ niềm vui. Người cảm thấy khổ sở khi xa đám đông thì khó an tâm ngồi thiền. Còn người đã quen với sự đơn sơ thì tìm thấy niềm vui ngay trong sự tĩnh lặng. Những bài kệ của Tôn giả Mahākassapa đầy những hình ảnh núi đá, mây xanh, tiếng chim công, và Ngài nói rằng niềm vui ấy còn hơn cả âm nhạc:
“Na pañcaṅgikena turiyena, Rati me hoti tādisī; Yathā ekaggacittassa, Sammā dhammaṃ vipassato.”
“Dù âm nhạc năm loại nhạc cụ cũng không đem lại cho tôi niềm vui như vậy, bằng niềm vui của người có tâm nhất điểm, chân chánh quán thấy Pháp.” (dịch nghĩa) (Thag 18.1)
Câu kệ này rất đáng chú ý vì nó nối cả hai phương diện: "tâm nhất điểm" (ekaggacitta) là định, còn "chân chánh quán thấy Pháp" (sammā dhammaṃ vipassato) là tuệ. Niềm vui mà vị đệ nhất đầu đà tìm thấy là niềm vui của định và tuệ, không phải niềm vui của việc giữ hạnh.
Hạnh Đầu Đà hỗ trợ thiền tuệ như thế nào
Nếu thiền định cần sự yên tĩnh, thì thiền tuệ cần sự thấy rõ. Nhiều hạnh đầu đà đặt hành giả vào những hoàn cảnh mà thực tướng của các pháp hiện ra rất rõ ràng.
Đối diện với vô thường
Người ở gốc cây thấy lá rụng, thấy mùa thay đổi. Người ở nghĩa địa thấy sự tan rã của thân xác. Kinh Niệm Xứ có hẳn một phần quán tử thi ở nghĩa địa (sivathikā), trong đó hành giả so sánh thân mình với những thi thể đang biến hoại và quán rằng thân này cũng có bản chất như vậy (MN 10). Hạnh ở nghĩa địa vì thế không phải là sự kỳ quái, mà là một cách đặt mình vào đúng chỗ để đề mục quán vô thường trở nên sống động.
Trong kinh Girimānanda, Đức Phật dạy mười tưởng, và nhiều tưởng trong số đó được mô tả gắn với chính những nơi chốn của hạnh đầu đà:
“Idhānanda, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati: ‘rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccan’ti.”
“Này Ānanda, ở đây vị tỳ-khưu đi đến khu rừng, hay đến gốc cây, hay đến ngôi nhà trống, và suy xét như sau: ‘Sắc là vô thường, thọ là vô thường, tưởng là vô thường, hành là vô thường, thức là vô thường.’” (dịch nghĩa) (AN 10.60)
Thấy rõ sự vận hành của tâm tham
Một hành giả giữ hạnh khất thực từng nhà sẽ có dịp quan sát rất cụ thể: khi bát được đặt món ngon, tâm có vui lên không? Khi chỉ có cơm khô, tâm có chùng xuống không? Chính những dao động nhỏ ấy là đề mục quý cho thiền tuệ. Hạnh đầu đà tạo ra những "phòng thí nghiệm" nhỏ, nơi tham ái, bất mãn, tự hào hiện ra rõ ràng để được quan sát. Nếu sống đầy đủ tiện nghi, những phiền não này vẫn có, nhưng ẩn kín hơn và khó thấy hơn.
Thấy vô ngã qua sự không lệ thuộc
Khi đã quen với việc nghỉ chỗ nào cũng được, ăn gì cũng được, mặc gì cũng được, hành giả dần nhận ra rằng cái "tôi" vốn đòi hỏi đủ thứ ấy thật ra chỉ là một chuỗi thói quen và ưa ghét. Nó không phải là một thực thể chắc chắn cần được phục vụ. Sự buông bỏ bên ngoài giúp ánh sáng tuệ quán soi vào bên trong dễ dàng hơn.
Một lời nhắc: đừng dừng lại ở định
Ngay cả khi hạnh đầu đà giúp đạt được thiền định sâu, kinh Chân Nhân vẫn nhắc rằng không được tự hào vì điều đó. Bậc chân nhân suy xét:
“‘paṭhamajjhānasamāpattiyāpi kho atammayatā vuttā bhagavatā. Yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā’ti.”
“Đức Thế Tôn đã dạy sự không đồng hóa (với nó) ngay cả đối với sự chứng đạt sơ thiền. Vì người ta tưởng nó thế nào, thì nó lại khác đi thế ấy.” (dịch nghĩa) (MN 113)
Đây là chỗ thiền tuệ phải tiếp nối thiền định. Hạnh đầu đà đưa đến viễn ly, viễn ly đưa đến định, nhưng định chỉ hoàn thành vai trò khi trở thành nền cho tuệ thấy rõ và buông xả. Nếu dừng lại ở việc tự hào về hạnh hay về tầng thiền, hành giả chỉ thay một chỗ dính mắc này bằng một chỗ dính mắc khác, tinh tế hơn.
Thực hành: một buổi thiền theo tinh thần đầu đà
Người cư sĩ không thể sống ở rừng hay nghĩa địa, nhưng có thể tạo một "khoảng đầu đà" nhỏ để hỗ trợ thiền tập:
- Chọn chỗ ngồi đơn giản. Một góc yên tĩnh trong nhà, không cần trang trí cầu kỳ. Ngồi nơi nào sẵn có, tập tinh thần "nghỉ chỗ nào cũng xong".
- Ăn nhẹ trước khi ngồi. Không ăn quá no; nếu có thể, ngồi thiền sau bữa ăn nhẹ một khoảng thời gian, như vị tỳ-khưu "sau khi khất thực trở về".
- Cất điện thoại và đồ dùng không cần thiết. Thu nhỏ thế giới bên ngoài để tâm có chỗ quay về.
- An trú vào hơi thở 15–20 phút. Biết rõ hơi vào, hơi ra; khi tâm chạy đi, nhẹ nhàng đưa về.
- Kết thúc bằng quán vô thường. Trong vài phút cuối, nhìn lại: hơi thở sinh rồi diệt, cảm giác sinh rồi diệt, ý nghĩ sinh rồi diệt.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Có cần giữ hạnh đầu đà mới thiền được không?
Đáp: Không. Hạnh đầu đà là điều kiện thuận lợi, không phải điều kiện bắt buộc. Nhiều người thiền tập tốt trong đời sống bình thường nhờ giữ giới và chánh niệm.
Hỏi: Hạnh nào hỗ trợ thiền định rõ nhất?
Đáp: Các hạnh về chỗ ở (rừng, gốc cây, giữa trời) tạo sự viễn ly; hạnh ngồi và nhất toạ thực giúp đối trị hôn trầm. Tuy vậy, hạnh nào phù hợp còn tùy căn tánh và sức khỏe mỗi người.
Hỏi: Thiền tuệ có liên quan đến hạnh đầu đà hay chỉ thiền định?
Đáp: Cả hai. Các hạnh như ở nghĩa địa, ở gốc cây, khất thực từng nhà tạo những hoàn cảnh giúp thấy rõ vô thường và sự vận hành của tham ái, là đề mục quý cho thiền tuệ.
Tóm tắt
- Kinh Sa Môn Quả (DN 2) mô tả vị sa-môn tri túc, tìm chỗ ở thanh vắng như rừng, gốc cây, nghĩa địa, rồi ngồi thiền sau khi khất thực trở về.
- Hạnh Đầu Đà hỗ trợ thiền định bằng cách giảm việc bận rộn, đối trị triền cái và nuôi dưỡng niềm vui viễn ly.
- Hạnh Đầu Đà hỗ trợ thiền tuệ bằng cách đặt hành giả trước vô thường và làm lộ rõ sự vận hành của tham ái.
- Bài kệ của Tôn giả Mahākassapa (Thag 18.1) cho thấy niềm vui chân thật đến từ tâm nhất điểm và chánh quán Pháp.
- Kinh Chân Nhân (MN 113) nhắc không đồng hóa mình với cả tầng thiền đã chứng; định phải trở thành nền cho tuệ.
Nhiều điều chúng ta biết về chi tiết các hạnh đầu đà không đến trực tiếp từ kinh, mà qua Thanh Tịnh Đạo và các bộ chú giải. Bài tiếp theo sẽ phân biệt rõ các tầng văn bản ấy: Bài 18 – Vai trò của Chú Giải (Aṭṭhakathā) và Phụ Chú Giải (Ṭīkā) trong việc học và hành 13 Hạnh Đầu Đà.
Xem toàn bộ lộ trình: 13 Hạnh Đầu Đà (Dhutaṅganiddesa)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét